.

پي افکندم از نظم،کاخی بلند

  پي افکندم از نظم،کاخی بلند

                                                                که از باد و بارانش نايد گزند

 

کاخ نظم حکيم طوس ، با گذشت هزار سال از تاريخ بناي آن همچنان بي گزند و سر بلند در  بوستان ادب و فرهنگ اين مرز و بوم ، استوار و پا بر جاست .

 شاهنامه ي فردوسي شناسنامه ي پر افتخار مردم ايران زمين است .اين اثر جاودانه علي رغم شيطنت بد خواهان همواره در کنار کهن ترين و نام دارترين آثار حماسي جهان (ايلياد و اديسه)درخشيده است .

 ما جهت اداي دين به اين بزرگمرد و اثر جاودانه اش بايددر حفظ آن بکوشيم .

حماسه ي حکيم طوس نمايش نامه ي گستر ده ای است از زندگي پر ماجراي انسان و هدايتي است براي جمله ي آدميان که رهنماي آن فروغ ايزدي يعني خرد است .

 

  خرد افسر شهرياران بود                     خرد زيور نامداران بود

خرد زنده جاوداني شناس                 خرد مايه ي زندگاني شناس 

 

موضوع اصلي نمايشنامه ، پيکار پيوسته ي انسان با ديو هاي درون و بيرون است و جايگاه آدمي در اين نمايش ، گاه دوزخ است (غلبه ديو بر انسان)و گاه برزخ است (ستيز آدمي با ديو )و گاه بهشت است (فرمان روايي آدمي بر ديو ).

شاهنامه با صبح نخستين بهار آغاز مي شود و جهان جواني از سر ميگيرد که در اين بهار کيومرث (آدم نخستين )بر بلنداي کوه يعني عرش طبيعت مي نشيند ، پلنگينه مي پوشد و به کيش داد و نيکي بر مردمان فرمان مي راند وددو دام هر جانور (يعني قواي طبيعي حيواني)در کنار او مي آرامند .

کيومرث را هيج دشمي نيست مگر يک ديو پنهان که از مشاهده ي کمال انسان در آتش حسد ميسوزد و مي خواهد که او را چون خود در آتش افکند.

اين اهريمن بد انديش را فرزندي است چون پدر سياه و پليد که که سيامک فرزند کيمرث به جنگ او مي رود و برهنه تن با پسر اهريمن در مي آويزد .

سيامک از پاي در مي آيد و پهلوي او به چنگال ديو دريده مي شود فرزند سيامک که همه هوش و فرهنگ است و نزد نياي خود نقش وزير و دستور را ايفا ميکند به جنگ ديو مي رود .ديو زمين تا آسمان را به گرد و خاک مي آلايد تا چشم هوشنگ فرزند سيامک را تاريک کند.

چنان چه به گفته ي سعدي:

 

نبيني که جايي که بر خاست گرد

                                                        نبيند نظر گر چه بيناست مرد

شخصيت ها ي تاريخي اساطيري مانند فريدون و ضحاک و غيره نيز نمودار هايي از اوصاف بد و خوب آدميانند . همه کس مي تواند فريدون شود يا خود را به شيطان بفروشد و ضحاک گردد.     

 

  فريدون فرخ فرشته نبود              

                                                    به مشک و به عنبر سرشته نبود

به داد و دهش يافت آن نيکويي

                                                   تو داد و دهش کن فريدون تو يي

 

يکي از بارز ترين نمونه هاي اين جهاد ،هفت خوان رستم است .رستم براي نجات کيکاووس و يارانش که در مبارزه با ديوان مازندران شکت خورده و نابينا شده و همه در اسارت ديو به سر

 مي برند عزم راه مي کند در اين هفت خوان رستم رنج راه و خطرات سفر را به خاطر نجات

 انسان هاي در بند تحمل مي کند .در هفت خوان رستم همه جا ديو و اهريمن به گونه اي حضور

  داردو همه جا دست و بازوي رستم به نيروي يزدان پيروزگر نبرد مي کند و هميشه غلبه ي يزدان بر اهريمن حاکم است و هر کجا به سختي گرفتار آيد به يزدان پناه مي برد.

 

به جايي که تنگ اندر آيد سخن

                                                      پناهت بجز پاک يزدان مکن

 

در خوان اول ديو به صورت شير ظاهر مي شود و شير يکي از رمزهاي ديو نفس است .

البته در خوان اول رخش رستم شير را مي اندازد و رستم او را ملامت مي کند که چرا تنهاي با شير در آويخته و او را بيدار نکرده است اما به هر حال يزدان را سپاس مي گويد و راهي خوان دوم

 مي شود.

 

تن رخش بسترد و زين بر نهاد

                                                    ز يزدان نيکي دهش کرد ياد

 

در خوان دوم ديو به صورت گرما و خشکي ظاهر مي شود.

در اساطير ايران و يونان خشکي نام ديوي است که راه بارش ابرها را مي بندد و مانع نزول رحمت مي شود. در اين خوان نيز رستم پديد آمدن ميش و پيدا شدن چشمه و رهايي از تشنگي را همه از داد خداي داد گر مي بيند.

تهمتن سوي آسمان کرد روي

                                                             چنين گفت که اي داور راست گوي

هر آن کس که از داد تو يک خداي

                                                          بپيچد نيارد خرد را بجاي

 

در خوان سوم ديو به صورت اژدهاست که از عظمت و بزرگي ، همه بيابان را پر کرده اما به حقيقت هيچ نيست و همه زاده ي وهم و خيال است و برق شمشير رستم چون تيغ آفتاب که صد هزار سايه را گردن ميزند ، آن اژدها را از پاي مي اندازد.اژدها در فرهنگ عرفاني از نام هاي نفس اماره است .در خوان سوم ، باز رستم خدا را سپاس مي گويد و او را مايه ي پيروزي خود مي شناسد

 

به يزدان چنين گفت کاي دادگر

                                                        تو دادي مرا دانش و زور و فر

 

در خوان چهارم ديو که مي تواند خود را به هر صورت در آورد، در چهره ي دختري جوان و صاحب جمال ، جام شراب در دست بر رستم جلوه مي کند و براي او خوان مي گسترد .

اما وقتي رستم دست به طعام مي برد و به سنت ايرانيان باستان ابتدا نام يزدان را بر زبان می راند ،از دولت اين نام به ناگاه جادوي ديو مي شکند و رستم به جاي آن ساقي طناز ، پير زني زشت و ناموزون مي بيند و او را به شمشير دونيم مي کند.

 

چو آواز داد از خداوند مهر

                                                                دگر گونه برگشت جادو به چهر

ميانش به خنجر به دو نيم کرد

                                                     دل جاودان را پر از بيم کرد

 

در خوان پنجم به ظاهر ديوي نيست و رستم به پهلواني اولاد بر خورد مي کند .اگر چه به صورت انسان است اما به باطن ديو مي باشد. اولاد از حربه هاي موثر شيطان يعني تهديد و ترساندن رستم استفاده مي کند اما رستم هراسي به دل راه نمي دهد و در پاسخ او مي گويد :

 

ببيني کز اين يک تن پيل تن

                                                چه آيد بدان نامدار انجمن

خوان ششم جنگ رستم است با ارژنگ ديو و سپاه او که لختي در برابر رستم مي استد و سپس چون سپاه شب از برابر فروغ صبح مي گريزند .

خوان هفتم که مهم ترين خوان است مرحله ي نهاي مبارزه آدمي را با تمامي هستي نفس به تصوير مي کشد رستم اولاد را به عنوان راهنما همراه آورده است ، به درختي مي بندد و با نشاني که گرفته به غار ديو سفيد وارد مي شود .ديو را خفته مي بيند اما دور از جوان مردي مي بيند که بر خفته ي بي دفاع شمشير کشد ، پس غرشي رعد آسا مي کشد و چون ديو وارد مي شود با او در مي آويزد .

 

به غار اندرون ديد رفته به خواب

                                                        به کشتن نکرد ايچ رستم شتاب

   بغريد غريدني چون پلنگ

                                                      چو بيدار شد اندر آمد به جنگ         

 

چرا رستم ديو خفته را نمي کشد ؟ زيرا آن ديو ديو نفس است ، وسوسه شيطاني است، اگر کسي بر شهوت خفته غالب شود و کوس پهلواني زند خويشتن را فريفته است. چنين کسي از خطر ديو شهوت ايمن نيست زيرا ممکن است چندي بعد شهوت بيدار بر وي حمله برد و او را در اندازد .

از اين جهت بايد هرکسي يکبار براي هميشه با ديو آز ، ديو شهوت ، ديو غرور با تمامي قدرتشان و در کمال بيداري شان مواجه گردد و اگر آنان را در انداخت ديگر ايمن است زيرا نيروي او بر منتهاي آن اميال شيطاني فايق آمده است.

 

                ***                                     ***                                              ***

استاد ابو القاسم فردوسي طوسي صاحب شاهنامه از بزرگ ترين شاعران جهان است . اين شاعر بزرگ در حدود سال 329  هجري در قريه باژ از توابع شهر طوس به دنيا آمد . وي از طبقه ي دهقانان طوس بود و زندگي وي بيشتر در محل تولدش که در آن آب و زمين داشت سپري شد.

حدود 40 سال داشت که به نظم شاهنامه پرداخت . پس از آن که 30 سال در اين کار عظيم رنج برد به غزنين رفت ولي از خشمي که شاه محمود غزنوي بر وي داشت گريخت و به هرات و از آن جا به مازندران و سپس به خراسان باز گشت و در حدود سال 411 يا 416 هجري در محل تولدش درگذشت و در باغ خود در طابرن طوس مدفون گشت .موضوع شاهنامه تاريخ ايران است از آغاز خلقت تا انقراض شاهنشاهي ساسانيان . شاهنامه فردوسي از شاهکارها و آثار جاويدان شعر فارسي و از منظومه هاي حماسي مشهور جهان است که به اغلب زبان هاي خارجي ترجمه شده است .

 

منابع: مقدمه اي از شاهنامه      

        دکتر حسين الهي قمشه اي

            دکتر پرويز ناتل خانلري

            دکتر ذبيح الله صفا 

+ نوشته شده در  جمعه 1386/10/07ساعت 9:54  توسط مهری بلالی  |